جامعهشناسی، نظریهای تحت عنوان” بی سازمانی اجتماعی” مطرح است که توسط مکتب شیکاگو، در راستای نظریههای بومشناختی، مطرح گردیده است. این نظریه به طور مستقیم، نرخ پدیده ها و آسیب های اجتماعی نظیر جرم و جنایت را به ویژگیهای زیست محیطی محله مرتبط میکند. به عبارت دیگر، محل سکونت یک فرد، عامل مهمی است که احتمال درگیر شدن آن فرد در فعالیت های غیرقانونی را شکل میدهد. این نظریه نشان میدهد در میان عوامل تعیین کننده فعالیت غیرقانونی بعدی یک فرد، مکان سکونت مهمتر از ویژگیهای فردی، نظیر سن، جنس، یا نژاد، حائز اهمیت می باشد.
این نظریه استدلال می کند جوانان محلههای محروم چون در خردهفرهنگ هایی شرکت میکنند که بزهکاری را تأیید میکند، بنابراین چنین جوانانی در این محیط اجتماعی و فرهنگی تبهکار میشوند. جامعه شناسان معتقدند جرم عمدتاً محصول شرایط نامطلوب در جوامع خاص است. نظریه بی سازمانی اجتماعی یا ” آنومی” بیانگر این است که عوامل اکولوژیکی ای وجود دارند که منجر به نرخ بالای جرم و جنایت در جامعه میشوند و این عوامل با افزایش مداوم سطوح «ترک تحصیل از دبیرستان، بیکاری، خرابی زیرساختها و خانههای تکوالدی» مرتبط می باشد.
بی سازمانی اجتماعی موجب ازهم گسیختگی و شکسته شدن ارزشها و نظام هنجاری جامعه میشود.مهمترین ملاک تشخیص بیسازمانی اجتماعی، فقدان هماهنگی در جامعه بوده، به قسمی که موجبات بروز و ظهور تعارض و ستیز بین برخی از جنبههای یک جامعه با جنبههای دیگر می شود. نظامگسیختگی یعنی ضعف هنجارها در نظارت بر نقشها و رفتارهای افراد اجتماع. بر این اساس میتوان نظامگسیختگی اجتماعی را نتیجه و پیامد بیسازمانی اجتماعی دانست.
از منظر دیگر می توان گفت پیشرفت های ناشی از رشد صنعت و تکنولوژی، علیرغم تمامی فوایدی که در پیشرفت جوامع به همراه داشته، لکن به دلیل بی توجهی و نادیده انگاشتن سرعت این تغییرات با زیرساخت های نظام اجتماعی، دردسرهای زیادی را برای جامعه بشری به ارمغان آورده که بیشترین تاثیر آن بر روی بنیانی ترین واحد نظام اجتماعی، یعنی نهاد” خانواده” صورت گرفت و در نتیجه بسیاری از کارکردهای خانواده، دچار کج کارکردی گردیده و در نهایت، این موضوع، خود را در اشکال مختلفی نظیر شرارت، خشونت خانگی، کلاهبرداری، نزاع و…نشان میدهد که بالتبع هزینه های زیادی را برای حاکمیت در پی خواهد داشت.
با توجه به جمیع جهات مطرح شده و از آنجا که استان گلستان با جمعیتی نزدیک به دو میلیون نفر،بعنوان آینه تمام نمای فرهنگ ها و قومیت ها، از منظر ” بی سازمانی اجتماعی ” بی نصیب نبوده و هر روزه در رسانه های جمعی، اخباری مبنی بر وقوع جرایم اجتماعی را ملاحظه می نماییم به تبیین عوامل موثر بر وقوع جرایم با تاکید بر نظریه بی سازمانی اجتماعی می پردازیم.
بر اساس مطالعات انجام شده و تجربیات نویسنده مقاله، بی سازمانی اجتماعی در این استان بیش از هر چیز متاثر از عواملی نظیر:نابرابری های اقتصادی و اجتماعی،رفاه اقتصادی خانواده، فقر فرهنگی و مالی، بیکاری، رشد شتابزای صنعت و تکنولوژی، خانواده نابسامان و پر تنش، آموزه ها و شیوه های غلط والدگری، عدم آگاهی های اجتماعی،کم توجهی به موضوع پیشگیری و تقدم آن بر مداخله و درمان و… می باشد که علیرغم تمامی تلاش های صورت گرفته، به نظر می رسد این اقدامات از بازدارندگی لازم و مطلوب برخوردار نبوده، به قسمی که شاهد رشد روزافزون جرایم خرد و کلان در استان هستیم که هزینه های زیادی را به دولت تحمیل نموده است. از سوی دیگر به نطر می رسد، علاقه و تمرکز برنامه های اجرایی، بیش از آن که متوجه پیشگیری، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی باشد، به سمت مداخله و درمان سوق یافته است. این در حالی ست که تمامی اندیشمندان حوزه اجتماعی پیشگیری را مقدم بر درمان میدانند.به طور مثال با نگاهی به اعتبارات تخصیص یافته در حوزه اعتیاد و سوء مصرف مواد مخدر درمی یابیم بخش اعظم اعتبارات این حوزه در بخش مداخله، مبارزه و درمان متمرکز شده در حالی که می توان با آموزش های فراگیر در بخش آگاهسازی و آموزش خانواده ها، اصناف و … بار مالی، روانی و اجتماعی خانواده ها و مسئولین و متولیان حوزه سلامت را کاهش داد.
در پایان تاکید میگردد آموزش و آگاهسازی های اجتماعی در راستای پیشگیری، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی می بایست از دوران کودکی، بویژه در بستر مهدهای کودک، پیش دبستانی و مدارس آغاز و همسو با آن، آگاهی های فردی، خانوادگی و اجتماعی،در قبال مسائل و پدیده های اجتماعی را، بصورت محله محور، ارتقاء، تعمیق و رشد داده تا از این طریق بتوانیم به جامعه ای با نشاط، منطبق با آنچه در سند چشم انداز و اسناد مربوط به توسعه به آن تاکید شده دست یابیم.
استان گلستان علیرغم تنوع قومیت ها و فرهنگ ها از ظرفیت های قابل توجهی برخوردار است که در صورت توجه به آنها میتوانیم به استقرار نظام سلامت اجتماعی در آن امیدوار باشیم.
سید امیر میرفندرسکی. کارشناس ارشد مطالعات خانواده
