در بیشتر جوامع، بزه به عنوان” رفتاری قابل تنبیه” از طرف قانونگذار تعریف شده،اما صرفاً در تبیین آن، مفهوم حقوقی مسئله كافی نیست.
” امیل دورکیم” جامعه شناس فرانسوی در تعریف “بزه” معتفد است: هر عملی که “جرم ” محسوب گردیده و احساسات قوی و مشخص وجدان جمعی (گروهی) را جریحه دار سازد، ” بزهکاری” نام دارد. بنابر این، تعریف بزهکاری به تلقی کلیت نظام اجتماعی از نوعی رفتار مربوط است که از سوی ایشان بعنوان عملی در تضاد و تعارض با ارزش های حاکم بر نظام اجتماعی قرار دارد. فارغ از رویکرد سیاسی و ایدئولوژیکی هر جامعه ای، تلقی جوامع از بزهکاری در جوامع بسیاری، مشترک می باشد، ضمن اینکه تفاوت های فرهنگی، میتواند، تفاوت در نوع رفتار بزهکاران بوجود آورده، به قسمی که ممکن است در یک جامعه، عملی بعنوان جرم و بزهکاری تلقی و در جامعه دیگر، فاقد محتوا و مضمون بزهکاری باشد. بطور مثال در جوامع اسلامی “شرب خمر”، بزهکاری محسوب گردیده و در جوامع فاقد رویکرد اسلامی، این عمل جرم محسوب نمی گردد.
با این توصیف، مهمترین عوامل موثر بر بزهکاری اجتماعی بدون در نظر گرفتن ساختار جامعه، خانواده، همسالان و محیط اجتماعی می باشد.
خانواده، بعنوان بنیانی ترین واحد نظام اجتماعی، نقشی اساسی در جامعه پذیری فرزندان ایفا می نماید.
بخش قابل توجهی از بزهکاران در خانواده هایی رشد یافته اند که از محبت والدین محروم و قالب اوقات میان اعضای خانواده ناسازگاری، کدورت و درگیری وجود داشته است. مطابق با تحقیقات انجام شده، «اغلب نوجوانان بزهکار، از اختلافات شدید عاطفی رنج می برند. خشونت، کمبود محبت و تحقیر فرزندان از سوی والدین از وضع خانواده هایی است که بیشتر نوجوانان بزهکار در آن به سر می برند. کمبود محبت، به خودی خود،شخص را به انتقام جویی هدایت می کند. از سوی دیگر، محبت زیاد و غیر منطقی یا دور نگه داشتن کودک و نوجوان از دیگران سبب می شود که کودک، خود را در شمار آدم های معمولی نداند و از هم سالانش کناره گیری کند و روش اجتماعی زندگی کردن را نیاموزد. در نتیجه، شخصیت منحرفی پیدا کند که در جامعه شناسی به آن ” فرزندپروری ناکارآمد” می گویند. همچنین عدم پایبندی والدین به ارزش ها و هنجارهای اجتماعی میتواند در وقوع بزهکاری در فرزندان تاثیر چشمگیری داشته باشد.بررسی های انجام شده بر روی بزهکاران اجتماعی ایران موید این است که بیشتر بزهکاران اجتماعی در خانواده های رشد یافته اند که اعتقادی به اصول اخلاقی و ارزش های اجتماعی نداشته اند.
پس از خانواده، گروه همسالان در بزهکاری اجتماعی نوجوانان نقش دارد. همسالان، همان گروه همنشین یا گروههای دوستی بوده که فرد با قرار گرفتن در آن، از برچسب سلامت یا عدم سلامت برخوردار میشود. هنگامی که نوجوان از سر کنجکاوی و یا عزت نفس یا خودپنداره پایین و بیمارگونه در رنج باشد، برای بهتر دیده شدن، جذب گروههای ضد اجتماعی می گردد و قرار گرفتن در این گروهها، باعث فراگیری رفتارهای ضد اجتماعی حاکم بر گروه می شود و در نتیجه تعالیم گروه همسالان، برای بهتر دیده شدن، همراه گروه شده و به رفتارهای ضد اجتماعی نظیر گروه اقدام می نماید. تاثیر همسالان در دین مبین اسلام هنواره مورد تاکید قرار گرفته تا آنجا که امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: جَليسُ الخَيرِ نِعمَةٌ ، جَليسُ الشَّرِّ نِقمَةٌ(همنشين خوب ، نعمت است و همنشين بد ، مصيبت).
علاوه بر خانواده و همسالان، “محیط” هم در بزهکاری اجتماعی نوجوانان تاثیر گذار می باشد.
تأثیر محیط بر بزهکاری همیشه به یک اندازه نیست. بروز انواع بزهکاری تا حدی بستگی به چگونگی محیط آن دارد مثلاً در محیط شهری بزهکاری نسبت به محیط روستایی بیشتر است. عوامل زیادی از جمله عوامل سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، و… بر محیط تأثیر می گذارد. با رشد و توسعه و صنعتی شدن جوامع بشری بزهکاری هم به شیوه های مختلف رشد و توسعه می یابد. روشن است بروز بزهکاری در کشورهای توسعه یافته و صنعتی بیش از کشورهای توسعه نیافته و غیر صنعتی است. بنابراین محیط یکی از عوامل بسیار مهم در کنار سایر عوامل و شاید بیشتر از آنها موجب بروز بزهکاری می گردد. تاثیر محیط ناسالم در بزهکاری اجتماعی تا آنجاست که گفته میشود “محیط،موتور محرک بسیاری از جرایم می باشد”. نوجوان در در جامعه یا محیط اجتماعی زندگی می کند و مادام که مظاهر ناسالمی روابط اجتماعی در جامعه وجود داشته باشد، نمیتوان به داشتن نوجوانان سالم در آن جامعه امیدوار بود. در جامعه، نوجوانان و جوانان از طریق مشاهده یا رسانه، از احوال جامعه خبردار می گردند و هنگامی که کج رفتارهای موجود در نظام اجتماعی را ملاحظه می کنند، با الگوبرداری از شخصیت های اجتماعی سالم یا ناسالم، رفتار اجتماعی مطابق با آن الگو را مرتکب می گردند و پر واضح است، هنگامی که در یک نظام اجتماعی، نوجوانان با اخبار مکرر و متکثر جرایم اجتماعی و اقتصادی از سوی بزرگان جامعه مواجه می گردند، بواسطه طبع و احوالات روانشناختی دوران جوانی و بلوغ، به سرکشی و عدم تبعیت از هنجارهای اجتماعی به شکل بزهکاری روی می آورند.
با توجه به آنچه گفته شد و عنایت به اسناد بالادستی، بویژه سند چشم انداز بیست ساله و قوانین برنامه توسعه که برای ایران اسلامی، در چشم انداز پیش رو، جامعه ای با نشاط و شاد ترسیم و مورد تاکید قرار گرفته، میتوان گفت برخورداری از جامعه با نشاط با رویکرد پیشگیری، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی، دولت بعنوان متولی تامین رفاه اجتماعی مکلف است اسباب شادی و نشاط را برای آحاد جامعه، بویژه نوجوانان و جوانان فراهم آورده و از طریق دستگاههای متولی امور فرهنگی، از طریق اعمال سیاست های مبتنی بر آموزش مهارتهای اساسی زندگی اجتماعی، اوقات فراغت متناسب با روحیات نوجوانان و جوانان و پرهیز از اقدامات نخ نما و تکراری، شرایط نیل به توسعه یافتگی فرهنگی را مطابق با فرهنگ ایرانی_اسلامی فراهم آورده تا شاهد جامعه ای با نشاط، به دور از خشونت و بزهکاری های اجتماعی باشیم.
