چهارم شهریور، روز کارمند، فرصتی برای قدردانی از تلاش کسانی است که بخش مهمی از امور اجرایی و خدمات عمومی کشور بر دوش آنان قرار دارد؛ اما شاید بد نباشد در کنار تبریکها و مراسم تقدیر، یک سؤال جدیتر هم مطرح کنیم:
چرا هنوز برای بخش قابل توجهی از جوانان ایرانی، کارمند دولت شدن یکی از مهمترین اهداف شغلی است؟
آیا این انتخاب فقط به دلیل علاقه به خدمت، محیط اداری و جایگاه اجتماعی کارمند است یا پشت این انتخاب، نگرانی عمیقتری به نام «امنیت اقتصادی و آینده نامعلوم» قرار دارد؟
واقعیت این است که برای بسیاری از جوانان، انتخاب شغل دیگر صرفاً انتخاب میان علاقه و استعداد نیست؛ بلکه انتخاب میان «امنیت» و «ریسک» است.
جوانی که سالها درس خوانده، مدرک دانشگاهی گرفته و پس از ورود به بازار کار با قراردادهای موقت، درآمدهای ناپایدار، هزینههای سنگین زندگی و آیندهای نامطمئن مواجه میشود، طبیعی است که استخدام رسمی و حقوق ثابت را یک فرصت طلایی بداند.
کارمند شدن؛ شغل یا پناهگاه اقتصادی؟
در شرایطی که هزینههای زندگی افزایش یافته و تأمین نیازهای اساسی برای بسیاری از خانوادهها دشوارتر شده است، حقوق ثابت برای یک کارمند بیش از آنکه یک مزیت تجملاتی باشد، به معنای امکان برنامهریزی برای زندگی است.
کارمند میداند هر ماه، هرچند با محدودیت، درآمدی مشخص خواهد داشت؛ اما بسیاری از جوانانی که در بخش خصوصی، مشاغل آزاد یا کسبوکارهای کوچک فعالیت میکنند، ممکن است با بیثباتی درآمد، خطر تعطیلی کسبوکار یا نبود حمایتهای کافی مواجه باشند.
از همینجاست که «استخدام دولتی» در ذهن بخشی از جامعه به نماد امنیت تبدیل میشود.
اما سؤال مهم این است:
چرا باید امنیت شغلی تا این اندازه به استخدام دولتی گره بخورد؟
اگر بخش خصوصی، تولید، کارآفرینی و مشاغل تخصصی بتوانند امنیت، درآمد مناسب، بیمه، امکان پیشرفت و آیندهای قابل پیشبینی ایجاد کنند، طبیعتاً جذابیت استخدام دولتی نیز به شکل منطقیتری در کنار سایر گزینههای شغلی قرار خواهد گرفت.
مسکن؛ رؤیایی که برای کارمند هم دور شده است
یکی از مهمترین مشکلات اقتصادی کارمندان امروز، مسکن است.
کارمندی که حقوق ثابت دریافت میکند، از یک سو با افزایش هزینههای روزمره زندگی مواجه است و از سوی دیگر باید به فکر اجاره خانه، رهن، خرید مسکن، هزینههای آموزش فرزندان، درمان، حملونقل و سایر نیازهای خانواده باشد.
در چنین شرایطی، حتی داشتن شغل ثابت نیز الزاماً به معنای داشتن زندگی باثبات نیست.
شاید یکی از بزرگترین تناقضهای امروز این باشد که جامعه از جوانان انتظار ازدواج، فرزندآوری و تشکیل خانواده دارد، اما همان جوان برای تأمین ابتداییترین نیاز خانواده، یعنی مسکن، با چالش جدی مواجه است.
کارمند جوانی که توان خرید یا حتی تأمین رهن یک خانه مناسب را ندارد، چگونه باید برای تشکیل خانواده برنامهریزی کند؟
مسکن دیگر صرفاً یک کالای اقتصادی نیست؛ به یک مسئله اجتماعی تبدیل شده است.
مدرک دانشگاهی؛ بلیت ورود به استخدام یا آغاز یک انتظار طولانی؟
سالها به جوانان گفته شد که درس بخوانند، دانشگاه بروند و مدرک بگیرند تا آینده شغلی بهتری داشته باشند.
اما امروز داشتن مدرک دانشگاهی بهتنهایی تضمینکننده اشتغال نیست.
جوان پس از سالها تحصیل، گاهی با بازاری مواجه میشود که میان رشته تحصیلی، مهارتهای مورد نیاز بازار و فرصتهای شغلی فاصله زیادی وجود دارد.
در چنین شرایطی، آزمون استخدامی برای بسیاری از فارغالتحصیلان به یکی از معدود مسیرهای روشن ورود به بازار کار تبدیل میشود.
به همین دلیل است که صف متقاضیان استخدام را نباید صرفاً نشانه علاقه مردم به کار اداری دانست؛ این صف میتواند نشانهای از نگرانی جامعه نسبت به آینده شغلی نیز باشد.
آیا کارمند شدن هنوز انتخاب است یا اجبار؟
وقتی جوانی به جای اینکه بگوید «میخواهم کسبوکار خودم را راهاندازی کنم»، میگوید «کاش استخدام شوم»، باید کمی بیشتر فکر کنیم.
وقتی شغل دولتی از یک انتخاب شغلی به «آرزوی امنیت» تبدیل میشود، این موضوع نیازمند بررسی جدی سیاستگذاران است.
جامعه سالم اقتصادی، جامعهای نیست که همه جوانانش کارمند باشند؛ جامعه سالم جامعهای است که جوان بتواند میان چند مسیر شغلی امن و محترم انتخاب کند:
استخدام دولتی، فعالیت در بخش خصوصی، کارآفرینی، تولید، فعالیت تخصصی، مشاغل دانشبنیان یا کسبوکار شخصی.
اگر جوان فقط یک مسیر را امن بداند، مشکل فقط در انتخاب جوان نیست؛ ساختار بازار کار نیز نیازمند بازنگری است.
کارمند نیز مطالبهگر است
در روز کارمند نباید فقط از کارمند انتظار خدمت داشت.
کارمند هم حق دارد مطالبهگر باشد؛ حق دارد از حقوق و مزایای متناسب با هزینههای زندگی برخوردار باشد، حق دارد مسیر ارتقای شغلی شفاف داشته باشد، حق دارد در محیط کاری سالم و بدون تبعیض فعالیت کند و حق دارد آینده شغلی خود را قابل پیشبینی ببیند.
از سوی دیگر، مردم نیز حق دارند از کارمند و دستگاه اداری انتظار پاسخگویی، احترام، سرعت، قانونمداری و تکریم اربابرجوع داشته باشند.
رابطه دولت و مردم زمانی سالم خواهد بود که حقوق کارمند و حقوق مراجعهکننده، هر دو محترم شمرده شود.
روز کارمند؛ فرصتی برای یک سؤال بزرگتر
روز کارمند فقط روز تقدیر از کسانی نیست که پشت میزهای ادارات خدمت میکنند.
این روز میتواند فرصتی باشد برای پرسیدن چند سؤال مهم:
چرا جوان ایرانی تا این اندازه به استخدام دولتی علاقه دارد؟
چرا امنیت شغلی در بسیاری از مشاغل خصوصی به یک دغدغه تبدیل شده است؟
چرا داشتن شغل ثابت هنوز الزاماً به معنای توانایی خرید مسکن و تشکیل خانواده نیست؟
چرا فاصله میان درآمد و هزینههای زندگی، حتی برای شاغلان، روزبهروز بیشتر احساس میشود؟
و مهمتر از همه؛ آیا سیاستهای اشتغال کشور توانسته است برای نسل جوان، آیندهای فراتر از «استخدام شدن» ترسیم کند؟
سخن پایانی
کارمند، نه موجودی پشت میز است و نه صرفاً یک شماره پرسنلی.
ا انسانی است که خود نیز با مشکلات اقتصادی و اجتماعی جامعه زندگی میکند؛ اجاره خانه میدهد، قسط پرداخت میکند، فرزند دارد، دغدغه آینده دارد و مانند دیگر اقشار جامعه با افزایش هزینههای زندگی مواجه است.
بنابراین در روز کارمند، در کنار تقدیر از کارمندان پرتلاش، باید از خودمان بپرسیم:
اگر جوانان ما برای داشتن یک زندگی معمولی، تنها راه را استخدام شدن میدانند، آیا مشکل از جوانان است یا از اقتصادی که نتوانسته گزینههای شغلی مطمئن و متنوعی پیش روی آنان قرار دهد؟
روز کارمند شاید بهترین فرصت باشد برای عبور از تبریکهای کلیشهای و آغاز یک گفتوگوی جدی درباره کار، درآمد، مسکن، امنیت شغلی و آینده نسل جوان.
چرا که کارمند خوب، زمانی میتواند با آرامش به مردم خدمت کند که خودش نیز از حداقلهای یک زندگی شایسته برخوردار باشد.
تلنگر کتول
روز کارمند؛ فرصتی برای دیدن مشکلات کارمند، نه فقط تقدیر از او.
