جایگاه مسجد در اسلام و بررسی آن در آیات و روایات

ساصولاً دین مقدس اسلام از این جهت که به مناسبت‌های مختلف مردم را فرا می‌خواند، در میان ادیان دیگر برجستگی خاصی دارد.

اهمیت این مرکز، به ویژه در زمان صدر اسلام که از جهت اطلاع رسانی فاقد رسانه‌های گروهی بود، اهمیت بسیاری داشت، زیرا در همین اجتماعات، رهبران دینی فرصت را مغتنم می‌شمرند و به مناسبت‌های گوناگون راهنمایی‌های لازم به اطلاع عموم می‌رسد. هم اکنون نیز در بسیاری از کشور‌های اسلامی مساجد از جهت پخش خبرهای مربوط به جنبش‌های مردم و نهضت اسلامی نقش چشمگیری دارند. بنابراین مساجد محل تفکر، اندیشه ، خرد ورزی دینی، معرفتی، سیاسی و اجتماعی محسوب می شوند. می طلبد که نقش اساسی این جایگاه مقدس را همواره حفظ نمائیم .

چایگاه مسجد در قرآن کریم

«مسجد» از جمله واژگانی است که قرآن بر آن تأکید می‌کند و ۲۸ بار به آن اشاره کرده است.

ـ در آیه‌ی ۱۷، خداوند نقش مشرکان را در بنای مسجد نفی و نیت آنان را در تأسیس مسجد برملا می‌کند.

ـ در آیه‌ی ۱۰۷، نیز خداوند نیت منافقان را در بنای مسجد آشکار و مقاصد شوم آنان را برای مؤمنان روشن می‌کند.

ـ در آیه‌ی ۱۷ و ۱۸، سوره‌ی توبه آمده است: «مَا کَانَ لِلْمُشْرِکِینَ أَن یَعْمُرُواْ مَسَاجِدَ الله شَاهِدِینَ عَلَى أَنفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ أُوْلَئِکَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَفِی النَّارِ هُمْ خَالِدُونَ إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَى أُوْلَئِکَ أَن یَکُونُواْ مِنَ الْمُهْتَدِینَ»، مشرکان را نرسد که مساجد خدا را آباد کنند؛ درحالى‌که به کفر خویش شهادت مى‏دهند. آنانند که اعمالشان به هدر رفته و خود در آتش جاودانند. مساجد خدا را تنها کسانى آباد مى‏کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده و جز از خدا نترسیده‏اند؛ پس امید است که اینان از راه‏یافتگان باشند.

ـ در آیه‌ی ۱۰۷ و ۱۰۸ سوره‌ی توبه می‌خوانیم: «وَالَّذِینَ اتَّخَذُواْ مَسْجِدًا ضِرَارًا وَکُفْرًا وَتَفْرِیقًا بَیْنَ الْمُؤْمِنِینَ وَإِرْصَادًا لِّمَنْ حَارَبَ اللّهَ وَرَسُولَهُ مِن قَبْلُ وَلَیَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَى وَاللّهُ یَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَکَاذِبُونَ لاَ تَقُمْ فِیهِ أَبَدًا لَّمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَن تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یُحِبُّونَ أَن یَتَطَهَّرُواْ وَاللّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ»، و آن‌هایى که مسجدى اختیار کردند که مایه‌ی زیان و کفر و پراکندگى میان مؤمنان است و [نیز] کمین‌گاهى است براى کسى که قبلاً با خدا و پیامبر او به جنگ برخاسته بود و سخت‏ سوگند یاد مى‏کنند که جز نیکى قصدى نداشتیم [ولى] خدا گواهى مى‏دهد که آنان قطعاً دروغگو هستند هرگز در آنجا مایست؛ چراکه مسجدى که از روز نخستین بر پایه‌ی تقوا بنا شده سزاوارتر است که در آن [به نماز] ایستى [و] در آن مردانى‏اند که دوست دارند خود را پاک سازند و خدا کسانى را که خواهان پاکى‏اند دوست مى‏دارد.

پس اینجا اساس بر تقوا ، اقامه‌ی نماز و علاقه به طهارت ظاهری و باطنی. پرداختن به قرآن ؛ آیه‌هایی مانند: ـ «قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ وَأَقِیمُوا وُجُوهَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ»، بگو پروردگارم امر به عدالت کرده است و توجه خویش را در هر مسجدی به سوی او کنید.

ـ «وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً»، مسجدها از آن خداست؛ پس باید احدی جز او را نخوانید.

اهمیت مسجد در روایت ائمه (علیهم‌السلام) درباره‌ی مسجد:

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود:

«الْمَسَاجِدُ أَنْوَارُ اللَّهِ‏»، مسجدها انوار الهی است .

«أَحَبُ‏ الْبِلَادِ إِلَى‏ اللَّهِ‏ مَسَاجِدُهَا»، محبوب‌ترین جای شهرها نزد خدای متعال مساجد شهرهاست.

«الْمَسَاجِدُ مَجَالِسُ‏ الْأَنْبِیَاءِ»، مسجدها محل جلوس پیامبران الهی است. آنچه از کلام پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بر می‌آید این است که مسجد از بهترین مکان‌ها روی زمین است و همواره انوار الهی و عنایت خدای بزرگ همراه آن است..

امام صادق (علیه‌السلام):

خداوند امر فرموده است به تعظیم مساجد؛ زیرا مساجد بیوت الاهی است در زمین.

به مسجد بروید؛ زیرا مساجد خانه‌های خدا در زمین هستند

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «المَسْجِدُ بَیتُ کل تَقی»، مسجد خانه‌ی هر پرهیزکار است.

«إِنَ‏ الْمُؤْمِنَ‏ مَجْلِسُهُ‏ مَسْجِدُهُ»؛ همانا مجلس مؤمن مسجد است.

. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «مَنْ بُنِیَ للّهُ مَسجِداً لایُریدُ بهِ ریاءِ وَ لا سَمعه بُنِیَ اللّهُ لَهُ بیتاً فی الجَنهِ»، هرکه برای خدا مسجدی بسازد و در آن ریا و خودنمایی به کار نبرد، خدای تعالی در بهشت خانه‌ای برای او بنا می‌کند.

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «مَنْ اَتی مَسْجِدا لِشی‌ءٍ فهو حَظُّهُ»، هرکس به هر جهت که به مسجد آید بهره‌اش همان است. این عبارت یعنی هر کس براساس نیت درونی خود پاداش می‌گیرد

ساختن مساجد پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «هرکه مسجدی، هر چند به اندازه‌ی لانه‌ی یک پرنده، بسازد خداوند در بهشت برایش خانه‌ای بنا می‌کند».

امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «هر کس مسجد بسازد، خداوند برای او در بهشت خانه‌ای می‌سازد». آبادکردن مسجد قرآن می‌فرماید: «إِنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ‏ مَنْ‏ آمَنَ‏ بِاللَّهِ‏ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّکاةَ وَ لَمْ یَخْشَ إِلَّا اللَّهَ فَعَسى‏ أُولئِکَ أَنْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدِینَ» ، مساجد خدا را تنها کسانى آباد مى‏کنند که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده و نماز برپا داشته و زکات داده و جز از خدا نترسیده‏اند، پس امید است که اینان از راه‏یافتگان باشند.

پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «کسی که مسجدهای ما را توسعه بخشد خداوند خانه‌ای در بهشت برایش می‌سازد».

رفتن به‌سوی مسجد پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) فرمود: «مَنْ‏ مَشَى‏ إِلَى‏ مَسْجِدٍ یَطْلُبُ‏ فِیهِ‏ الْجَمَاعَةَ کَانَ لَهُ بِکُلِّ خُطْوَةٍ سَبْعُونَ أَلْفَ حَسَنَةٍ»، هر کس برای شرکت در نماز جماعت به‌سوی مسجدی برود، برای هر قدمی که برمی‌دارد هفتاد هزار حسنه منظور شود.

همچنین فرمود: «بهترین مردم کسی است که اولین نفر به مسجد وارد شود و آخرین نفر از آن خارج شود».

در روایت دیگری از پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) آمده است: «شب و روز به‌سوی مساجد شتافتن از اقسام جهادکردن در راه خداست».

امام صادق (علیه‌السلام) نیز فرموده است: «هر کس پیاده به‌سوی مسجدی روان شود، پای خود را به هیچ تر و خشکی نمی‌گذارد، مگر آنکه از آنجا تا زمین هفتم به جای او پروردگار را تسبیح می‌کنند».

نشستن در مسجد پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: «نشستن در مسجد به‌جهت انتظار نماز، عبادت است؛ مادامی که حدثی سر نزند. عرض شد: ای رسول خدا، حدث چیست؟ فرمود: غیبت‌کردن».همچنین، فرمود: «ای اباذر! تازمانی‌که در مسجد نشسته‌ای خدای تعالی به تعداد هر نفسی که می‌کشی یک درجه در بهشت به تو می‌دهد و برای هر نفسی که در مسجد می‌کشی ده حسنه برایت نوشته می‌شود و ده گناه از تو پاک می‌گردد».. حضرت علی (علیه‌السلام) می‌فرماید: «مساجد را هر هفته خوشبو و معطر کنید».

در روایتی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) نیز آمده است: «مساجد را از نجاسات دور نگه دارید».

در تشویق نظافت مسجد پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «هر کس مسجد را خاکروبی کند خداوند پاداش آزادکردن بنده‌ای را برایش می‌نویسد و اگر از این مسجد به اندازه‌ی خاشاکی که در چشم می‌رود غبار گیرد، خداوند دو برابر آن رحمت خویش را به او عطا می‌فرماید».

از امام صادق (علیه‌السلام) در ادامه‌ی آیه‌ی « خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ» روایت شده است: «لباس‌هایی را بپوشید که برای حضور در نمازهای جمعه و عید، خود را با آن زینت می‌کنید ».. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) می‌فرماید: «صدایتان را در مساجد جز به ذکر خدای تعالی بلند نکنید، از خریدوفروش و حمل جنگ‌افزار در آن‌ها خودداری نمایید». خریدوفروش علاوه بر آنکه امری دنیوی است، یکی از عوامل نزاع و اختلاف نیز محسوب می‌شود و اشتغال به آن خودبه‌خود امر معنوی را به فراموشی می‌سپارد. همچنین، کشیده‌شدن بازار به مسجد موجب تنزل جایگاه و ارزش آن خواهد شد. از این‌رو، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) هر نوع رفتاری را نهی کرده است که موجب فراموشی جایگاه مسجد و تنزل آن گردد . رسول گرامی اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) برای ایجاد نظم، هماهنگی و وحدت شانه‌های نمازگزاران را در نماز جماعت می‌گرفت، منظم می‌کرد و می‌فرمود: «مساوی و منظم باشید، نامنظم و جدا از هم نباشید که قلب‌های شما از همدیگر جدا می‌شود».

بنابراین در زمان رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، ‌یکی از مهم‌ترین نقش‌های مسجد این بود که آن حضرت مقدمات فکری و بسیج عمومی مسلمانان را به منظور جهاد با کفار در آنجا تدارک می‌دید. عیناً همین نقش در جریان نهضت امام خمینی (قدس سره)، در سال ۱۳۴۲ شمسی و پس از آن در جریان پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مشاهده شد که نقش اساسی و مهمی را همواره ایفا نموده اند.

هم اکنون در کشور اسلامی ایران مسجد در قالب پایگاه نیرو‌های بسیج مقاومت فعال است و برنامه های فرهنگی و اجتماعی و مذهبی و …. را در طی سال برنامه ریزی و اجرا می نمایند و با برنامه ریزی و فعالیت های بیشتر و منسجم تر می تواند باعث نشاط و شادابی افراد محله و شهر و جامعه ما گردد ؛ و در طول ۸ سال دفاع مقدس، مساجد به عنوان مکان‌های جذب نیرو‌های رزمنده بسیجی و پشتیبانی و فعالیت‌های پشت جبهه، نقشی بسیار مؤثر و سرنوشت سازی را ایفا کردند. بنابراین باید ما مسلمانان در جهت حفظ انسجام ملی و منافع ملی کشورمان همواره فعالیت های مفیدی و ارزشمندی در راستای سرافرازی میهن عزیزمان داشته باشیم ان شاءالله

ض